Khi nim c bn v Mng Lܧi Nhm Tin (USENET)

Phng Thnh Nguyn (rev. 08/10/95)

I- Li m u

Khi ni ljn Mng Lܧi Truyn Tin Ton Cu (Internet) iu m mi ngܩi NJu bit ljn nhiu nht l Mng Lܧi Nhm Tin (USENET). USENET l ch ܮc gi tt t ch Users' Network v ܮc coi l Mng Lܧi Nhm Tin ln nht trn Internet. Mng Lܧi Nhm Tin ny l do hng ngn my Phc V Tin (News Hosts) ܮc lin kt li vi nhau Nj chuyn t tin tc. S lܮng tin tc do Mng Lܧi Nhm Tin lu chuyn hin nay ln ti hn mt trm triu nguyn hiu (100 MB) mi ngy v s lܮng ny cng ngy cng gia tng khng ngng. Hin nay Mng Lܧi Nhm Tin cha ǿng hn mܩi ngn (10000) nhm tin (newsgroups) tho lun nhiu vn NJ khc nhau th d nh tn gio, chnh tr, vn ha, phong tc, chng tc, kinh t, y t, lch s, khoa hc, k thut, nhu liu, cng l, lut l, gii tr, phim nh, ti t, ca nhc, th, vn chng, bo ch, ǩi sng x hi, ǩi sng gia nh v.v. V ni dung ca Mng Lܧi Nhm Tin phong ph nh vy cho nn li cun hng triu ngܩi bao gm cc quc gia khc nhau trn ton th gii tham gia trao ǰi kin, tranh lun v hc hi. Trn Mng Lܧi Nhm Tin ny c vi nhm tin nh l

soc.culture.vietnamese
alt.politics.vietnamese
alt.war.vietnam
m phn ln nhng ngܩi tham gia l ngܩi Vit hi ngoi.

II- Lch s ca vic thnh lp Mng Lܧi Nhm Tin

Vo khong cui nm 1979 v u nm 1980, sinh vin trܩng i Hc Duke (Duke University) v trܩng i Hc ti North Carolina (University of North Carolina) mc ni my vi tnh ca h li vi nhau bng ܩng giy in thoi Nj trao ǰi tin tc gia hai trܩng. Nhu liu Nj trao ǰi tin tc lc by gi da trn nhu liu UUCP (Unix to Unix Copy) trn H Thng iu Khin (Operating System) Unix Version 7. Vo nm 1981, h thng trao ǰi tin tc ny ܮc sinh vin trܩng i Hc Berkely (University of California, Berkely) hon chnh v ph bin rng ri. V s lܮng tin tc ngy cng nng cao v cch ph bin tin tc gia cc my vi hiu xut km cho nn vo nm 1986 ngܩi ta ǥt ra mt nghi thc chung cho Mng Lܧi Nhm Tin ny. Nghi thc ny ܮc gi l Nghi Thc Vn Chuyn Tin Tc (Network News Transfer Protocol- NNTP). Nghi Thc ny n gin ha vic trao ǰi tin tc, tin tc ܮc chuyn i hu hiu v mau l hn, v nht l gip ngܩi džc tin ܮc quyn chn la tin Nj džc. T nhu liu Nj trao ǰi tin tc NJu da vo Nghi Thc Vn Chuyn Tin Tc ny. Vo nm 1987 trܩng i Hc ti Toronto (University of Toronto) ci thin v hon chnh gip cho nhu liu trao ǰi tin tc ܮc thm nhanh chng.

III- S cu to ca Mng Lܧi Nhm Tin

Khng nn nhm ln gia Mng Lܧi Nhm Tin (USENET) v Mng Lܧi Truyn Tin Ton Cu (MLTTTC)(1). Mc d Mng Lܧi Nhm Tin dng MLTTTC Nj chuyn ti v phn phi mt phn ln tin tc nhng tht ra n cch bit v khc vi MLTTTC. Mng Lܧi Nhm Tin l do hng ngn my Phc V Tin (News Hosts) mc ni li vi nhau trn ton th gii. Cc my Phc V Tin ny l cc my vi tnh c th dng nhiu H Thng iu Khin khc nhau th d nh DOS, UNIX, MACINTOS, VM/CMS, VAX v.v. Nhng my Phc V Tin no nm trong Mng Lܧi Truyn Tin Ton Cu th c th s dng nhng nhu liu theo Nghi Thc Vn Chuyn Tin Tc nh l INN (InterNetworkNews) Nj phn phi tin tc cho nha Nhng my Phc V Tin no khng nm trong MLTTTC vn c th mc ni vo Mng Lܧi Nhm Tin bng ܩng giy in thoi v s dng cch thc UUCP Nj lu chuyn tin tc. Vic lu chuyn v phn phi tin tc da v MLTTTC th rt l nhanh v hiu xut cao so vi vic dng UUCP trn nhng ܩng dy in thoi. Mc du vy vn cn rt nhiu my Phc V Tin s dng UUCP trn Mng Lܧi Nhm Tin. y cng l mt trong nhng l do gii thch ti sao c ni nhn tin tc tht l chm v c ni tht l nhanh.

IV- S vn chuyn tin tc trn Mng Lܧi Nhm Tin

Cc my Phc V Tin chuyn gi cho nhau tt c cc mc tin (new articles) mi hoc l nhm tin mi (new newsgroups). Th d nh hnh v dܧi y

 ...-----A-----B-----C----...
         |     |
         |     |
         D-----|
         |
         |
         F
Khi my A c ܮc mc tin mi th my A s gi cho cc my m n mc ni vo l my B v my D. My B s gi cc mc tin m n mi nhn ܮc t my A ti my C v D. Cng nh my B, my D cng gi cc mc tin ti my F v my B. S phn phi ny c tip tc nh vy cho ljn khi tt c cc my Phc V Tin trn Mng Lܧi Nhm Tin NJu nhn ܮc nhng mc tin mi ny. Cch vn chuyn tin tc ny mc d thnh cng trong vic phn phi tin tc i khp Mng Lܧi Nhm Tin nhng rt l mt th gi v hiu xut km. Mt dn chng c th l th d nh my A c mt mc tin mi s 100. My A s chuyn mc tin s 100 ny ti my B v D. Khi my B nhn ܮc mc tin s 100 ny li gi ti my D trong khi my D nhn ܮc mc tin s 100 ny t my  V my D li gi mc tin s 100 ny ti my A mc d mc tin s 100 xut pht t my  Qua th d trn cho thy s bt tin ca cch thc ny. Nhng trܩng hp b trng mc tin nh vy lm mt thi gi v lm cho vic phn phi tin tc thm phn chm chp. Cc my Phc V Tin phi tm cch loi b nhng mc tin b trng ny bng cch nhn vo hng Nhnh Truyn Tin (Path) cha ǿng trong mc tin. Mt my Phc V Tin khi nhn ܮc mt mc tin mi v trܧc khi phn phi mc tin ti cc my khc th my phi ghi tn ca chnh n vo trong hng Nhnh Truyn Tin. Nh vy khi mt my Phc V Tin nhn ܮc mt mc tin mi v thy tn ca n nm trong Nhnh Truyn Tin ri th mc tin ny s b loi b v my c mc tin ny t trܧc ri. Cch thc ny vn cn ܮc mt s my s dng.

Nghi Thc Vn Chuyn Tin Tc gip cho cc my Phc V Tin trnh khi vic nhn gi nhng mc tin b trng ny. Nghi Thc Vn Chuyn Tin Tc i hi cc my Phc V Tin trܧc khi phn phi cc mc tin cho nhau th bt buc phi lin lc vi nhau trܧc. Th d nh hnh v trn, my A s lin lc vi my B v s gi cho my B danh sch ca nhng mc tin mi m my A ang c. My B s nhn vo bng danh sch ca nhng mc tin v so snh vi nhng mc tin mnh ang c. Sau khi so snh xong th my B ch yu cu my A gi nhng mc tin m my B cha c. Vi cch thc nh vy vic b trng mc tin ܮc gim thiu ti mc ti Vic so snh nhng mc tin mi v c l nh vo hng m s ca mc tin (Message-ID). Mi mt mc tin NJu c mt m s ring bit. Nh vo m s ny m cc my Phc V Tin bit ܮc nhng mc tin no l mi v nhng mc tin no b trng.

V- Nhm Tin (Newsgroups)

Mng Lܧi Nhm Tin hin nay c hn mܩi ngn nhm tin khc nha Mi nhm tin ܮc lp ra Nj tho lun v mt NJ ti hoc mt vn NJ ring bit. Thng thܩng mi nhm tin ܮc dt tn theo cch thc nh sau:

aaa.bbb.ccc

Tn ca nhm tin gm t 2 cho ljn 3 ch v mi ch cch bit nhau bng mt du chm. Ch u tin aaa dng Nj ch lnh vc khi qut ca nhm tin . Sau y l vi th d c th ca ch u tin ca nhm tin:

soc     - (social) Nhm tin thuc v x hi
          ex: soc.culture.vietnamese

comp    - (computer) Nhm tin thuc v lnh vc my
          vi tnh. ex: comp.mail.mh

rec     - (Recreational) Nhm tin thuc v lnh
          vc th cng, bin ch v.v.
          ex: rec.autos.tech

misc    - (miscellaneous) lnh vc linh tinh
          ex: misc.forsale.computer
Ch th hai v ch th ba phn nh r rng v chi tit hn v mc ch ca nhm tin . Cch ǥt tn ny gip cho vic phn chia cc nhm tin ܮc d dng v gip cho ngܩi džc c khi nim tng qut v nhm tin .

iu nn bit v rt cn thit l khi ngܩi džc chn mt nhm tin Nj džc v c mt vi thc mc Nj hi th ngܩi džc nn xem qua "Nhng thc mc thܩng ܮc hi" (Frequently Asked Questions - FAQ) ca nhm tin . V nhng thc mc thng thܩng ܮc nhiu ngܩi hi nhiu ln v ܮc tr li.

Ngoi ra khng phi bt c my Phc V Tin no cng NJu nhn v phn phi tt c mi nhm tin ang c trn Mng Lܧi Nhm Tin. C th l v gii hn ca b phn lu tr, v tit kim chi ph, v qui ch hoc ni qui khng cho php, hoc l v nhiu l do khc ngܩi trng coi my Phc V Tin c th loi b bt c nhm tin no. Gp trܩng hp ngܩi džc khng thy nhm tin mnh mun džc xut hin, ngܩi džc tin c th gi in th ti ngܩi trng coi my Phc V Tin hoc l Ban iu Hnh trnh by l do ti sao ngܩi džc mun c nhm tin .

VI- Cch thc thnh lp mt nhm tin mi

Mc d vn c cch thnh lp mt nhm tin mi theo li bt hp l, bi ny ch ni v cch thc hp l m th Tht ra vic thnh lp mt nhm tin mi cng n gin v khng qu kh khn. Sau y l th d in hnh v vic lp mt nhm tin mi.

Th d nh nhng ngܩi džc tin trong nhm tin soc.culture.vietnamese nhn thy s lܮng mc tin trong nhm tin ny qu nhiu trong mt ngy ln ln nhiu NJ ti khc nha Nhng ngܩi ny mun c mt nhm tin mi tho lun v vn NJ khoa hc k thut cho nhng ngܩi Vit hi ngoi. Vic thnh lp nhm tin mi ny phi theo ܩng li nh sau:

  1. Mt ngܩi no i din cho nhm ngܩi i thnh lp nhm tin mi gi mt yu cu ti nhm tin news.announce.newgroups (hoc e-mail ti newgroups@uunet.unet) v nhm tin soc.culture.vietnamese Nj tho lun v nhm tin mi ny. Trong bi yu cu ny ghi r tn ca nhm tin mi ny s l g (th d nh soc.science.vietnamese) v nhm tin mi ny c cn ngܩi trng coi (moderator) hay khng. Trܩng hp cn th ngܩi trng coi nhm tin mi s l a

  2. Sau vn NJ thnh lp nhm tin mi ny s ܮc tho lun trong 2 tun l v mc ch, bng cng lnh (group charter), tn ca nhm. Sau khi mi ngܩi NJu ng v mc ch, bng cng lnh, tn ca nhm th vic b phiu bu c s bt u.

  3. Hin nay c mt nhm chuyn ph trch v vn NJ kim tra phiu. Nhm ny gi l Usenet Volunteer Votetakers (UVV) s kim tra phiu bu. C th lin lc vi ngܩi i din cho nhm ny ti a ch uvv-contact@amdahl.com.

  4. L th ku gi v ch dn cch bu phi ܮc ghi ch r rng v gi ti ngܩi džc tin. Thi gian bu c thܩng l t 21 cho ti 31 ngy.

  5. Vic thnh lp nhm tin mi soc.science.vietnamese phi tha mn hai iu kin sau y:

    1. Tng s phiu ng phi hn s phiu chng i t nht l 100.
    2. Tng s phiu ng phi t nht l 2/3 (hai phn ba) ca tng s phiu bu.

  6. Nu phn 1 v 2 ca mc e ܮc tha mn th mt tun sau nhm tin mi soc.science.vietnamese s ܮc thnh lp.

Vi s lܮng ngܩi Vit tham gia vo nhm tin soc.culture.vietnamese th nu mi ngܩi ng thnh lp mt nhm tin mi th chuyn thnh lp nhm tin mi ny s rt d dng.

VII- Mc Tin (Article)

Trong mi nhm tin cha ǿng nhiu mc tin. Mi mc tin ni v mt NJ ti g v c th li cun nhiu mc tin khc tr li hoc tho lun. Thng thܩng mt mc tin ܮc chia lm hai phn: u bi v thn bi. Phn u bi ghi r a ch ngܩi gi mc tin (From:) v ta ca mc tin (Subject:). Phn u bi cn c nhng hng ghi ch khc nh l Path, Message-ID, Organization, Distribution, v.v. nhng nhng hng ny NJu ܮc nhu liu džc tin lo liu gim. K tip l phn thn bi tc l phn mang nhng li, nhng tin m ngܩi gi mun ni.

iu nn ch l nhng mc tin ny ܮc lu tr ti cc my Phc V Tin v v s lܮng mc tin trong cc nhm tin mi ngy rt nhiu cho nn cc my Phc V Tin s khng ch cha. V vy cc my Phc V Tin phi n nh thi hn lu tr (expiration date) cho cc mc tin. Ngܩi trng coi my Phc V Tin c ton quyn quyt nh thi hn lu tr l bao nhiu ngy cho mi nhm tin khc nha Thi hn ny thng thܩng l t 3 ngy ljn 10 ngy. Khi thi hn lu tr ca nhng mc tin qu thi hn n nh th nhng mc tin s b ty xa (delete) ra khi my Phc V Tin .

VIII- Nhu liu džc tin (Newsreader Program)

Nhu liu džc tin l nhu liu dnh cho ngܩi s dng my vi tnh džc nhng mc tin v ng mc tin mi. Nhu liu džc tin s lin lc vi my Phc V Tin Nj ly nhng mc tin mi cho nhng nhm tin m ngܩi s dng chn Nj džc. Hin nay c rt nhiu nhu liu džc tin khc nhau ܮc ph bin rng ri v t do cho tt c mi ngܩi. Vic chn la nhu liu džc tin ty thuc vo H Thng iu Khin trn my vi tnh ca ngܩi s dng. Sau y l nhng nhu liu džc tin thng dng nha^'t v ni lu tr.

rn - readnews l mt trong nhu liu thnh hnh nht. lu tr ti: ftp.academ.com

trn - ging nh rn nhng c kh nng d theo nhng mc tin lin h vi nhau (threaded). lu tr ti: ftp.unet

xrn - l nhu liu da vo X11 rt tin li v d dng cho ngܩi s dng. lu tr ti: ftp.x.org

vietxrn - ging nh xrn nhng c kh nng gip cho ngܩi džc tin džc ܮc v vit mc tin bng ch Vit Nam. Nhu liu ny l do chuyn vin Cܩng Bi thuc nhm TriChlor b tc t nhu liu xrn. lu tr ti: medimit.edu hoc ti haynd.stanford.edu

tin - Ging nh rn nhng d hiu v d s dng hn rn. Ngoi ra tin cn c kh nng d theo nhng mc tin lin h nh trn. lu tr ti: ftp.germany.enet

Emacs - Emacs l mt text editor nhng cng c kh nng Nj džc tin v gi in th lu tr ti: gatekeeper.dec.com

nn - news-reader lu tr ti: uniwuwa.edau

pine - Program for Internet News & Mail lu tr ti: ftp.cac.washington.edu

HyperNews - Dnh cho nhng my Macintos lu tr ti: ftp.applcom

NewsWatcher - Dnh cho nhng my Macintos lu tr ti: ftp.acns.nwedu

Trumpet - Dnh cho DOS lu tr ti: ftp.utas.edau

WinTrumpet - Dnh cho Microsoft Windows lu tr ti: ftp.utas.edau

WinVN - Dnh cho Microsoft Windows v Windows NT lu tr ti: ftp.ksc.nasa.gov

Newsreader - c sn trong OS/2.

IX- S dng nhu liu džc tin

Mc d c rt nhiu nhu liu džc tin khc nhau v cc nhu liu džc tin ny c vi hoc nhiu mnh lnh khc nhau nhng hu ht tt c cc nhu liu ny NJu c nhng mnh lnh c bn ging nha Sau y l nhng mnh lnh c bn ca cc nhu liu džc tin:

Post a new article: ng mt mc tin mi.
Follow Up: ng cu tr li cho mc tin ang džc.
Reply: Tr li ring ti ngܩi ng mc tin.
Forward: Gi mc tin ang džc ti ngܩi khc.
Save: dnh mc tin ang džc vo ni lu tr trn my vi tnh.
Next: c mc tin k tip
Previous: c tr li mc tin va mi džc.
Print: in mc tin ang džc.

Nn ch s khc nhau gia Follow-Up v Repl Follow-Up l ngܩi džc tin mun ng ln cu tr li hoc kin ca mnh v nhng g ngܩi džc tr li NJu ܮc mi ngܩi khc džc ܮc. Reply l ngܩi džc tin ch mun gi ring cho tc gi mc tin mnh ang džc v ch c ring ngܩi nhn ܮc m th iu ny tht ra l gi in th ring cho ngܩi vit mc tin .

Mt iu cn ch khc l mt khi ngܩi džc džc qua mt mc tin no ri th nhu liu džc tin s nh du mc tin l džc (mark read). Ln sau nu ngܩi džc c džc tin tip th nhu liu džc tin ch a nhng mc tin cha džc v loi b nhng mc tin nh du džc ri. Nu ngܩi džc džc mt mc tin no ri v mun Nj dnh mc tin cho ln sau th ngܩi džc phi dng mnh lnh "nh du cha džc" (mark unread).

Ngoi ra, mt s nhu liu džc tin cn c mnh lnh Nj gn lc nhng mc tin cho ngܩi s dng. bit thm chi tit v nhu liu džc tin ca mnh ang xi ngܩi džc tin nn tm džc bng ch dn s dng ca nhu liu džc tin .

X- c tin bng in th (E-Mail)

Mun džc ܮc nhng tin tc trn H Thng Nhm Tin th ngܩi džc phi dng nhu liu džc tin Nj lin lc vi my Phc V Tin Nj ly tin tc. iu nn bit l khng phi bt c ni u cng c my Phc V Tin v khng phi bt c my Phc V Tin no NJu cho php ngܩi džc ly tin t my . Th d nh hng A c my Phc V Tin A1 v trܩng B c my Phc V Tin B1 th My Phc V A1 ch cho php nhng ngܩi lm vic trong hng A lin lc Nj ly tin v cng tng t nh vy my B1 ch cho php cc hc sinh trܩng B lin lc ly tin m th

C rt nhiu ngܩi mc du c a ch in th (2) c th lin lc vi nhau trn Mng Lܧi Truyn Tin Ton Cu nhng h khng c cch no Nj džc tin tc trn Mng Lܧi Nhm Tin v hng hoc trܩng ca h khng c trang b my ny. Mc d vy, c nhng my Phc V Tin khc c th gip cho nhng ngܩi c a ch in th c th džc ܮc nhng mc tin trn Mng Lܧi Nhm Tin dܧi hnh thc in th Th d nh nhng ngܩi no mun džc nhng mc tin nhm tin soc.culture.vietnamese bng hnh thc in th c th gi mc tin ca mnh ti mt trong nhng a ch sau y

soc-culture-vietnamese@cs.utexas.edu
soc-culture-vietnamese@media.mit.edu
soc-culture-vietnamese@haydn.stanford.edu

th ni ny s ng gim mc tin vo nhm tin soc.culture.vietnamese.

Ngoi ra nhng ai mun džc nhng mc tin trong nhm tin scv ny th gi mt bc in th ti listserv@vm.usc.edu trn vi hng ch SUBSCRIBE VIETNET First-name Last-name trong thn bi. Sau ni ny s gi nhng mc tin ca nhm tin scv ljn a ch in th ca ngܩi ng k (subscribe). Trܩng hp mun ngng nhn nhng mc tin t ni ny th gi mt bc in th ti a ch nh trn nhng vi hng ch UNSUBSCRIBE VIETNET.

Ngoi nhng ni ny ra cn c vi ni khc m ngܩi džc c th dng Nj džc hoc ng mc tin ln nhm tin soc.culture.vietnamese v nhng ni ny c ghi sn trong FAQ ca nhm tin ny.

Nhng ngܩi c my vi tnh ti nh v mun džc tin trn Mng Lܧi Nhm Tin c th lin lc Nj mua dch v vi cc c s thng mi cung cp dch v nh l CompuServe, American-Online, Prodigy v.v. Hu ht nhng c s thng mi ny v nhiu c s thng mi cung cp dch v khc NJu cung cp dch v džc tin trn Mng Lܧi Nhm Tin.


Phuong Thanh Nguyen
Network Routing Systems
IBM Networking Systems
Research Triangle Park
E-Mail: pnguyen@vnet.ibm.com

Ti liu tham kho:

RFC 977 - Network News Transfer Protocol
Unix Unleashed - Sams Publishing
Using The Internet - Que Publishing
Article: How to Create a New Usenet Newsgroup - written by David C Lawrence.
Article: Usenet Software: History and Sources - written by Mark Moraes


T ng tm dch:

USENET: Mng Lܧi Nhm Tin
Newsgroups: Nhm tin
Artical: Mc tin
Byte: Nguyn hiu
Path: Nhnh truyn tin
Message-ID: M s
News Host: My Phc V Tin
E-Mail: in th
Newsreader Program: Nhu liu džc tin
Network News Transfer Protocol: Nghi thc Vn Chuyn Tin Tc


Ch Thch:

(1) Xin xem bi Khi Nim C Bn V Mng Lܧi Truyn Tin Ton Cu (Internet).
(2) Xin xem bi Khi Nim C Bn V in Th (E-Mail)