Nghïa MË Tình MË
Qua Nh»ng Tác PhÄm Væn NghŒ ViŒt Nam
Doãn QuÓc SÏ
Hình nhÜ nhà thÖ Pháp có nói: "L'amour d'une mère, l'amour que nul n'oublie".
"Tình mË là thÙ tình không ai quên ÇÜ®c"
Ôi, vào nh»ng trÜ©ng h®p ngåc nhiên, Çau ǧn ngÜ©i ta kêu "Gi©i Öi". "Tr©i Öi," "PhÆt Öi" và cÛng không th‹ "MË Öi".
Trong th©i gian cu¶c kháng chi‰n thÀn thánh chÓng Pháp cûa ta, b¶ Ƕi phøc kích cûa ta Çã nhiŠu khi b¡t g¥p l©i kêu "mË Öi" "oh maman" cûa lính Pháp khi bÃt ch®t bÎ ngã Çån. S¿ kiŒn này Çã ÇÜ®c cÖ quan ÇÎch vÆn cûa ta ngày Çó ph° bi‰n trong truyŠn ÇÖn, báo chí và truyŠn thanh Ç‹ kêu g†i lính Pháp nghï ljn tình mË mà hå súng, tÄy chay cu¶c chi‰n phi nhân phi nghïa cûa th¿c dân tái chi‰m thu¶c ÇÎa Çó.
MË, Tình MË, Quê MË rÒi nhÜ trong trÜ©ng ca MË ViŒt Nam cûa Phåm Duy gÒm ñÃt MË, Núi MË, Sông MË, Bi‹n MË, quä thÆt tÃt cä nh»ng gì dính líu ljn MË ViŒt Nam, tình MË ViŒt Nam, ÇŠu gây m¶t âm hܪng bao dung và hiŠn dÎu, th¡m thi‰t và ai hoài, mênh mông và bÃt tuyŒt trong lòng chúng ta nhÜ vÆy.
Và chúng ta không ngåc nhiên khi thÃy nhåc sï Phåm Duy Çã ÇÒng hóa MË ViŒt Nam thành lÎch sº ViŒt Nam, lÎch sº m¶t dân t¶c bi hùng trên mänh ÇÃt chÎu Ç¿ng bao Çau thÜÖng, thº thách này. Chúng ta hãy ôn låi nhåc và l©i cûa khúc trÜ©ng ca bÃt hû này.
Nerhu trܧc khi ch‰t Ç‹ låi di chúc xin hÕa táng xác phàm cûa mình thành tro than, rÒi r¡c xuÓng cánh ÇÒng bát ngát xÙ ƒn, Ç‹ ÇÜ®c vïnh viÍn th‹ nhÆp vào mänh ÇÃt quê hÜÖng, Ç‹ ÇÜ®c vïnh viÍn sÓng gi»a nh»ng ngÜ©i dân quê ƒn cÀn cù và muôn vàn kh° c¿c. Nh»ng chính khách l‡i låc, không vong ân bao gi© h† cÛng có cái nhìn kính ái vŠ phía nh»ng ngÜ©i dân quê chân lÃm tay bùn, tæm tÓi kia, nhÜng chính h† m§i là phÀn nŠn móng cûa dân t¶c, h† nuôi nܧc, h† mª nܧc, h† gi» nܧc. Cho nên mª ÇÀu trÜ©ng ca M VIT NAM, Phåm Duy Çã kh£ng ÇÎnh ngay b¢ng câu ngâm cûa ca khúc 1 "MË ta", ngay PhÀn ñÀu ñÃt MË:
MË ViŒt Nam không son không phÃn,
Ti‰ng ca nhÜ thoát tØ lòng ÇÃt mË, tØ luÓng cày, tØ nÜÖng khoai, nÜÖng s¡n, hÒn nhiên thanh nhË nhÜ gió lúa hÜÖng cau (cung Çô thÙ).
MË ViŒt Nam chân lÃm tay bùn.
MË ViŒt Nam không mang nhung gÃm,
MË ViŒt Nam mang tÃm nâu sÒng.
LÎch sº ViŒt Nam tØ ngày lÆp quÓc ljn nay, dân t¶c ta có mÃy lúc ÇÜ®c thanh nhàn? LÎch sº m¶t dân t¶c Çoån trÜ©ng. Bªi vÆy, trong trÜ©ng ca MË ViŒt Nam gÒm bÓn phÀn (ñƒT M - NÚI M - SÔNG M - BI”N M), 21 ca khúc thì ª ngay PhÀn M¶t ñƒT M, sau ca khúc 1 "MË Ta" sang ljn ca khúc 2 "MË Xinh ñËp" là ca khúc tÜÖi t¡n nhÃt. ñây là thuª MË m§i là cô gái Çôi tám, xuân tình r© r«, má hÒng, môi ÇÕ, m¡t long lanh. ñây là ca khúc duy nhÃt nhÎp nhàng, tình tÙ, lòng xuân phÖi ph§i, hÒn MË nhÜ vòm tr©i xanh thæm th£m không g®n m¶t chút mây buÒn. Vào ca khúc 3 "MË Ch© Mong" Çã phäng phÃt u hoài, m¥c dÀu sang ca khúc này nhåc sï Çã chuy‹n tØ cung Çô sang cung mi giäm trܪng. Ca khúc 4 "Lúa MË" cÛng nhÜ ca khúc 5 "MË ñón Cha VŠ" nét nhåc vào khúc thì tÜÖi dòn nÒng th¡m, nhÜng tØ gi»a khúc trª Çi là mang mang chinh chi‰n, bàng båc phân ly.
Sang PhÀn Hai NÚI M, ca khúc 6 "MË HÕi", ÇÎnh mŒnh truân chuyên nh»ng sÀu hÆn biŒt ly cûa mùa chinh chi‰n miên man, tàn khÓc hÀu nhÜ bÃt tÆn Çã l¶ rõ:
Lính vua, lính chúa, lính làng
Chinh chi‰n ÇÎnh mŒnh bùng n° "MË BÕ Cu¶c ChÖi" (ca khúc 7) là lë ÇÜÖng nhiên. Chinh chi‰n khÓc liŒt hÙa hËn ch¡c ch¡n và gÀn kŠ cänh núi xÜÖng chÃt ngÃt, sông máu cu¶n dâng.
Gi‰t bao nhiêu gi¥c cho chàng phäi Çi.
Ca khúc 8 "MË Trong Lòng NgÜ©i ñi", ngÜ©i ra Çi gi» nܧc vØa mª nܧc, nhÎp månh rŠn Allegro Marcia, cung Çô trܪng, hào hùng trong hܧng m¡t tÜÖng lai, nhÜng vô cùng ai hoài trong hܧng chi‰u dï vãng, Çúng hŒt v§i š câu thÖ khuy‰t danh nào trܧc Çây:
TØ thuª mang gÜÖm Çi mª cõi
MË ª låi v§i con thÖ, v§i vÜ©n dâu, nuôi MË thay chÒng. MË Çã là chinh phø. NghËn ngào. Héo hon. SÀu chÃt ngÃt. NhÜng quä cäm. Cho ljn lúc, còn có cách nào khác hÖn, "MË Hóa ñá" (ca khúc 10):
Ngàn næm thÜÖng nh§ ÇÃt Thæng Long.
Gió mùa Çông
Hånh phúc sum h†p lÙa Çôi v§i chÒng trܧc Çây chÌ lóe rång mong manh nhÜ ánh bình minh m¶t ngày thu gió giÆp mÜa vùi, rÒi là chia ly, nh†c nh¢n vŠ th‹ xác, ê chŠ vŠ tinh thÀn, mË là chinh phø, mË hóa Çá, mË chÌ còn bi‰t ch¡t gån lÃy chút niŠm vui ª nÖi Çàn con thÖ Çang bØng l§n; nhÜng than ôi, bi kÎch MË ViŒt Nam t§i Çây - (PhÀn Ba - Sông MË) - m§i thÆt s¿ bÎ cuÓn hút vào Çáy v¿c cûa Bão TÓ Kh° ñau.
MË không thÃy mÕi
ñÙng trông vŠ
BÓn cõi tr©i xa
. . . . ..
ThÜÖng thi sï hay buÒn
Cho nên mË hóa ra hòn núi cao.
Thoåt Ca Khúc 11 "MuÓn VŠ Quê MË" thÓt l©i äo não, vÀn vÛ trong gió chiŠu, bŠnh bÒng cùng mây tr©i, mênh mang cùng trong nܧc:
ChiŠu chiŠu ra ÇÙng b© sông
Vì nh»ng dòng sông - lÛ con - Çã bÎ cuÓn hút vào Døc V†ng, th¿c s¿ thành hiŒn thân cûa nh»ng tham sân si, chÎu n¥ng nghiŒp chܧng. TØ lÆp công cÙu nܧc (ca khúc 12 "Sông Còn Mäi Mê" chúng Çã chuy‹n sang tranh bá ÇÒ vÜÖng v§i nhau (ca khúc 13 "Sông Vùi Chôn MË"). MË ViŒt Nam bÎ xoáy cu¶n xuÓng t§i Çáy v¿c bi thäm ª Çây, và còn bÎ ti‰p tøc gi» ª Çáy v¿c bi thäm này qua hai ca khúc liên ti‰p, ca khúc 14 "Sông Không ñÜ©ng VŠ", và ca khúc 1 "Nh»ng Dòng Sông Chia Rë". Mãi cho t§i cuÓi ca khúc này m§i thÃy m¶t gi†t sÜÖng mát long lanh, m¶t búp gió hiŠn, Çó là l©i g†i bao dung và thi‰t tha cûa MË:
MuÓn vê quê mË mà không có Çò.
LÛ con låc lÓi ÇÜ©ng xa
Ç‹ chuy‹n sang PhÀn BÓn - BI”N M.
Có con nào nh§ mË ta thì vŠ."
"Trái Cây ñau Kh°" (1) cûa PhÀn SÔNG M hung hãn, hËp hòi, phân hóa, Çã mª lÓi thoát thành MË Trùng DÜÖng (ca khúc 16):
Sóng v‡ miên man
MË tØ thuª ban ÇÀu cô gái quê Çôi tám "Çôi má tÜÖi hÒng, Çôi bàn tay tr¡ng, lÜng ong, vai l£n, vú cæng tròn" qua cu¶c hành trình dài m¶t Ç©i kh° Çau, nay Çã tóc båc da mÒi.
NhÜ câu ru em
Cûa MË dÎu dàng
Nܧc bi‰c mênh mông
NhÜ Çôi tay ôm
Cûa MË Trùng DÜÖng
. . . . . .ñâu Çây âm hܪng, ti‰ng thuyŠn chài hô bi‰n, âm hܪng sóng v‡ mênh mang, nhÜng Çó cÛng lá ti‰ng Bi‹n MË g†i con vŠ ca khúc 17 "Bi‹n ñ¶ng Sóng G®n" mênh mông và hiŠn dÎu lå lùng:
Hà hÖ... bi‹n Ƕng sóng g®n tÙ bŠ
Ý thÙc và vô thÙc kiêu mà hiŠn! Ca khúc vi‰t ª cung mi giäm thÙ sáu bémol. SÙc chÎu Ç¿ng và tính bao dung Çã Çåt t§i gÀn mÙc sÖn cùng thûy tÆn, Ç‹ rÒi tØ Çó thoát chy‹n sang ca khúc 18 "Thênh Thang ThuyŠn VŠ", ánh sáng rÜng rÜng huyŠn äo nhÜ ánh bình minh ÇÀu tiên miŠn ÇÎa c¿c sau sáu tháng Çêm dài giá lånh. Nét cò lä quen thu¶c mª ÇÀu phÀn k‰t thúc cho ca khúc này nghe mŠm và Ãm nhÜ khóc cho h‰t nܧc m¡t Ç‹ rºa såch cõi lòng, truân chuyên còn ÇÃy nhÜng thanh thän Çã vŠ:
G†i thuyŠn viÍn xÙ quay vŠ bi‹n Çông
Sông ra Çi tØ khi non dåi
TØ miŠn ngoài sông låi ViŒt Nam
Có tØ Hy Mã Låp SÖn
CÛng vŠ bi‹n mË thành con m¶t nhà.
MË già Çang Çón ch© ta
Có Çàn chim én tØ xa vŠ rÒi
Quê ta ÇËp l¡m mË Öi
Bi‹n êm sóng l¥ng nܧc nôi hiŠn lành.
Và th¿c s¿ k‰t thúc ca khúc b¢ng ܧc nguyŒn nh¡n nhû:
VŠ Çây xây Ç¡p mÓi tình
MÓi tình ViŒt Nam
Yêu MË già
ThÜÖng MË ta
ñàn con nhÕ
Nh§ yêu nhau
ñàn con nhÕ
Nh§ thÜÖng nhau.
Chuy‹n sang ca khúc 19 "Ch§p B‹ MÜa NguÒn" ta b¡t g¥p m¶t hình änh hܧng thÜ®ng và thæng hoa vô tiŠn tuyŒt hÆu trong thi gi§i và nhåc gi§i hoàn vÛ:
MË cÜ©i bÓc thành hÖi
Mây tØ bi‹n quš lên ngôi tr©i già.
CÙ nhÜ vÆy tr©i mây mª r¶ng bi‹n cä nÓi liŠn thÖm ngát yêu thÜÖng, thÖm ngát tình ngÜ©i, thÖm ngát tình thiên nhiên cây cÕ, MË Çã thành Bà, tØ nh»ng chua cay ngút ngàn MË c¡n ræng chÎu Ç¿ng, th©i gian g¶i tóc tr¡ng phau phau" (2). MË Çau thÜÖng lên ngôi Bà hiŠn hÆu v§i ca khúc 20 "Phù Sa L§p Mây Tr©i CuÓn Bay":
TriŠu dâng
Ng†n sóng theo træng vào b©
Ng†n triŠu dâng sóng nhÃp nhô
ñÒng chua r¶ng n§i thành ta ru¶ng mŠm
ñŠn bÒi cho máu vŠ tim
Có Çàn cháu bé nhìn chim ngoài tr©i
Mây bay ÇËp l¡m bà Öi
Làn mây tr¡ng, cu¶n kh¡p nÖi Ç®i ch©
Làn mây che n¡ng bÓn mùa
Hay là cho nܧc MË mÜa ng†t bùi.
Dân t¶c ViŒt Nam, T° quÓc ViŒt Nam, MË ViŒt Nam, MË tÜ®ng trÜng cho lÎch sº gian truân bi hùng. NhÜ vÆy.
ñ‹ khép bài này, tôi vÅn muÓn nh¡c låi câu thÖ cûa ngÜ©i lính xÃu sÓ kia, câu thÖ th°n thÙc não nŠ, hܧng vŠ quê nhà, Quê MË, tÆp trung ª ngay hình änh ngÜ©i MË:
Giày vËt gót, áo s©n vaithÃm thÃm lånh.
Nh»ng chiŠu TrÜ©ng SÖn, núi ÇÒi cô quånh.
MË hiŠn Öi con trót nh§ quê mình!!
MË hiŠn nhÜ ánh ÇuÓc soi sáng lÜÖng tâm nh»ng lúc Çi låc trong bi‹n sÜÖng mù.
Saigon, Vu Lan 2517 (1973)
DO‚N QU–C S³
(1) Tên vª kÎch cûa Soån giä, Sáng Tåo xuÃt bän 1963
(2) ThÖ ñoàn Væn CØ