Nghóa Meï Tình Meï
Qua Nhöõng Taùc Phaåm Vaên Ngheä Vieät Nam
Doaõn Quoác Syõ
Hình nhö nhaø thô Phaùp coù noùi: "L'amour d'une meøre, l'amour que nul n'oublie".
"Tình meï laø thöù tình khoâng ai queân ñöôïc"
OÂi, vaøo nhöõng tröôøng hôïp ngaïc nhieân, ñau ñôùn ngöôøi ta keâu "Giôøi ôi". "Trôøi ôi," "Phaät ôi" vaø cuõng khoâng theå "Meï ôi".
Trong thôøi gian cuoäc khaùng chieán thaàn thaùnh choáng Phaùp cuûa ta, boä ñoäi phuïc kích cuûa ta ñaõ nhieàu khi baét gaëp lôøi keâu "meï ôi" "oh maman" cuûa lính Phaùp khi baát chôït bò ngaõ ñaïn. Söï kieän naøy ñaõ ñöôïc cô quan ñòch vaän cuûa ta ngaøy ñoù phoå bieán trong truyeàn ñôn, baùo chí vaø truyeàn thanh ñeå keâu goïi lính Phaùp nghó ñeán tình meï maø haï suùng, taåy chay cuoäc chieán phi nhaân phi nghóa cuûa thöïc daân taùi chieám thuoäc ñòa ñoù.
Meï, Tình Meï, Queâ Meï roài nhö trong tröôøng ca Meï Vieät Nam cuûa Phaïm Duy goàm Ñaát Meï, Nuùi Meï, Soâng Meï, Bieån Meï, quaû thaät taát caû nhöõng gì dính líu ñeán Meï Vieät Nam, tình Meï Vieät Nam, ñeàu gaây moät aâm höôûng bao dung vaø hieàn dòu, thaém thieát vaø ai hoaøi, meânh moâng vaø baát tuyeät trong loøng chuùng ta nhö vaäy.
Vaø chuùng ta khoâng ngaïc nhieân khi thaáy nhaïc só Phaïm Duy ñaõ ñoàng hoùa Meï Vieät Nam thaønh lòch söû Vieät Nam, lòch söû moät daân toäc bi huøng treân maûnh ñaát chòu ñöïng bao ñau thöông, thöû thaùch naøy. Chuùng ta haõy oân laïi nhaïc vaø lôøi cuûa khuùc tröôøng ca baát huû naøy.
Nerhu tröôùc khi cheát ñeå laïi di chuùc xin hoûa taùng xaùc phaøm cuûa mình thaønh tro than, roài raéc xuoáng caùnh ñoàng baùt ngaùt xöù AÁn, ñeå ñöôïc vónh vieãn theå nhaäp vaøo maûnh ñaát queâ höông, ñeå ñöôïc vónh vieãn soáng giöõa nhöõng ngöôøi daân queâ AÁn caàn cuø vaø muoân vaøn khoå cöïc. Nhöõng chính khaùch loãi laïc, khoâng vong aân bao giôø hoï cuõng coù caùi nhìn kính aùi veà phía nhöõng ngöôøi daân queâ chaân laám tay buøn, taêm toái kia, nhöng chính hoï môùi laø phaàn neàn moùng cuûa daân toäc, hoï nuoâi nöôùc, hoï môû nöôùc, hoï giöõ nöôùc. Cho neân môû ñaàu tröôøng ca MEÏ VIEÄT NAM, Phaïm Duy ñaõ khaúng ñònh ngay baèng caâu ngaâm cuûa ca khuùc 1 "Meï ta", ngay Phaàn Ñaàu Ñaát Meï:
Meï Vieät Nam khoâng son khoâng phaán,
Tieáng ca nhö thoaùt töø loøng ñaát meï, töø luoáng caøy, töø nöông khoai, nöông saén, hoàn nhieân thanh nheï nhö gioù luùa höông cau (cung ñoâ thöù).
Meï Vieät Nam chaân laám tay buøn.
Meï Vieät Nam khoâng mang nhung gaám,
Meï Vieät Nam mang taám naâu soàng.
Lòch söû Vieät Nam töø ngaøy laäp quoác ñeán nay, daân toäc ta coù maáy luùc ñöôïc thanh nhaøn? Lòch söû moät daân toäc ñoaïn tröôøng. Bôûi vaäy, trong tröôøng ca Meï Vieät Nam goàm boán phaàn (ÑAÁT MEÏ - NUÙI MEÏ - SOÂNG MEÏ - BIEÅN MEÏ), 21 ca khuùc thì ôû ngay Phaàn Moät ÑAÁT MEÏ, sau ca khuùc 1 "Meï Ta" sang ñeán ca khuùc 2 "Meï Xinh Ñeïp" laø ca khuùc töôi taén nhaát. Ñaây laø thuôû Meï môùi laø coâ gaùi ñoâi taùm, xuaân tình rôø rôõ, maù hoàng, moâi ñoû, maét long lanh. Ñaây laø ca khuùc duy nhaát nhòp nhaøng, tình töù, loøng xuaân phôi phôùi, hoàn Meï nhö voøm trôøi xanh thaêm thaúm khoâng gôïn moät chuùt maây buoàn. Vaøo ca khuùc 3 "Meï Chôø Mong" ñaõ phaûng phaát u hoaøi, maëc daàu sang ca khuùc naøy nhaïc só ñaõ chuyeån töø cung ñoâ sang cung mi giaûm tröôûng. Ca khuùc 4 "Luùa Meï" cuõng nhö ca khuùc 5 "Meï Ñoùn Cha Veà" neùt nhaïc vaøo khuùc thì töôi doøn noàng thaém, nhöng töø giöõa khuùc trôû ñi laø mang mang chinh chieán, baøng baïc phaân ly.
Sang Phaàn Hai NUÙI MEÏ, ca khuùc 6 "Meï Hoûi", ñònh meänh truaân chuyeân nhöõng saàu haän bieät ly cuûa muøa chinh chieán mieân man, taøn khoác haàu nhö baát taän ñaõ loä roõ:
Lính vua, lính chuùa, lính laøng
Chinh chieán ñònh meänh buøng noå "Meï Boû Cuoäc Chôi" (ca khuùc 7) laø leõ ñöông nhieân. Chinh chieán khoác lieät höùa heïn chaéc chaén vaø gaàn keà caûnh nuùi xöông chaát ngaát, soâng maùu cuoän daâng.
Gieát bao nhieâu giaëc cho chaøng phaûi ñi.
Ca khuùc 8 "Meï Trong Loøng Ngöôøi Ñi", ngöôøi ra ñi giöõ nöôùc vöøa môû nöôùc, nhòp maïnh reàn Allegro Marcia, cung ñoâ tröôûng, haøo huøng trong höôùng maét töông lai, nhöng voâ cuøng ai hoaøi trong höôùng chieáu dó vaõng, ñuùng heät vôùi yù caâu thô khuyeát danh naøo tröôùc ñaây:
Töø thuôû mang göôm ñi môû coõi
Meï ôû laïi vôùi con thô, vôùi vöôøn daâu, nuoâi Meï thay choàng. Meï ñaõ laø chinh phuï. Ngheïn ngaøo. Heùo hon. Saàu chaát ngaát. Nhöng quaû caûm. Cho ñeán luùc, coøn coù caùch naøo khaùc hôn, "Meï Hoùa Ñaù" (ca khuùc 10):
Ngaøn naêm thöông nhôù ñaát Thaêng Long.
Gioù muøa ñoâng
Haïnh phuùc sum hoïp löùa ñoâi vôùi choàng tröôùc ñaây chæ loùe raïng mong manh nhö aùnh bình minh moät ngaøy thu gioù giaäp möa vuøi, roài laø chia ly, nhoïc nhaèn veà theå xaùc, eâ cheà veà tinh thaàn, meï laø chinh phuï, meï hoùa ñaù, meï chæ coøn bieát chaét gaïn laáy chuùt nieàm vui ôû nôi ñaøn con thô ñang böøng lôùn; nhöng than oâi, bi kòch Meï Vieät Nam tôùi ñaây - (Phaàn Ba - Soâng Meï) - môùi thaät söï bò cuoán huùt vaøo ñaùy vöïc cuûa Baõo Toá Khoå Ñau.
Meï khoâng thaáy moûi
Ñöùng troâng veà
Boán coõi trôøi xa
. . . . ..
Thöông thi só hay buoàn
Cho neân meï hoùa ra hoøn nuùi cao.
Thoaït Ca Khuùc 11 "Muoán Veà Queâ Meï" thoát lôøi aûo naõo, vaàn vuõ trong gioù chieàu, beành boàng cuøng maây trôøi, meânh mang cuøng trong nöôùc:
Chieàu chieàu ra ñöùng bôø soâng
Vì nhöõng doøng soâng - luõ con - ñaõ bò cuoán huùt vaøo Duïc Voïng, thöïc söï thaønh hieän thaân cuûa nhöõng tham saân si, chòu naëng nghieäp chöôùng. Töø laäp coâng cöùu nöôùc (ca khuùc 12 "Soâng Coøn Maûi Meâ" chuùng ñaõ chuyeån sang tranh baù ñoà vöông vôùi nhau (ca khuùc 13 "Soâng Vuøi Choân Meï"). Meï Vieät Nam bò xoaùy cuoän xuoáng tôùi ñaùy vöïc bi thaûm ôû ñaây, vaø coøn bò tieáp tuïc giöõ ôû ñaùy vöïc bi thaûm naøy qua hai ca khuùc lieân tieáp, ca khuùc 14 "Soâng Khoâng Ñöôøng Veà", vaø ca khuùc 1 "Nhöõng Doøng Soâng Chia Reõ". Maõi cho tôùi cuoái ca khuùc naøy môùi thaáy moät gioït söông maùt long lanh, moät buùp gioù hieàn, ñoù laø lôøi goïi bao dung vaø thieát tha cuûa Meï:
Muoán veâ queâ meï maø khoâng coù ñoø.
Luõ con laïc loái ñöôøng xa
ñeå chuyeån sang Phaàn Boán - BIEÅN MEÏ.
Coù con naøo nhôù meï ta thì veà."
"Traùi Caây Ñau Khoå" (1) cuûa Phaàn SOÂNG MEÏ hung haõn, heïp hoøi, phaân hoùa, ñaõ môû loái thoaùt thaønh Meï Truøng Döông (ca khuùc 16):
Soùng voã mieân man
Meï töø thuôû ban ñaàu coâ gaùi queâ ñoâi taùm "ñoâi maù töôi hoàng, ñoâi baøn tay traéng, löng ong, vai laún, vuù caêng troøn" qua cuoäc haønh trình daøi moät ñôøi khoå ñau, nay ñaõ toùc baïc da moài.
Nhö caâu ru em
Cuûa Meï dòu daøng
Nöôùc bieác meânh moâng
Nhö ñoâi tay oâm
Cuûa Meï Truøng Döông
. . . . . .Ñaâu ñaây aâm höôûng, tieáng thuyeàn chaøi hoâ bieán, aâm höôûng soùng voã meânh mang, nhöng ñoù cuõng laù tieáng Bieån Meï goïi con veà ca khuùc 17 "Bieån Ñoäng Soùng Gôïn" meânh moâng vaø hieàn dòu laï luøng:
Haø hô... bieån ñoäng soùng gôïn töù beà
YÙ thöùc vaø voâ thöùc kieâu maø hieàn! Ca khuùc vieát ôû cung mi giaûm thöù saùu beùmol. Söùc chòu ñöïng vaø tính bao dung ñaõ ñaït tôùi gaàn möùc sôn cuøng thuûy taän, ñeå roài töø ñoù thoaùt chyeån sang ca khuùc 18 "Theânh Thang Thuyeàn Veà", aùnh saùng röng röng huyeàn aûo nhö aùnh bình minh ñaàu tieân mieàn ñòa cöïc sau saùu thaùng ñeâm daøi giaù laïnh. Neùt coø laû quen thuoäc môû ñaàu phaàn keát thuùc cho ca khuùc naøy nghe meàm vaø aám nhö khoùc cho heát nöôùc maét ñeå röûa saïch coõi loøng, truaân chuyeân coøn ñaáy nhöng thanh thaûn ñaõ veà:
Goïi thuyeàn vieãn xöù quay veà bieån ñoâng
Soâng ra ñi töø khi non daïi
Töø mieàn ngoaøi soâng laïi Vieät Nam
Coù töø Hy Maõ Laïp Sôn
Cuõng veà bieån meï thaønh con moät nhaø.
Meï giaø ñang ñoùn chôø ta
Coù ñaøn chim eùn töø xa veà roài
Queâ ta ñeïp laém meï ôi
Bieån eâm soùng laëng nöôùc noâi hieàn laønh.
Vaø thöïc söï keát thuùc ca khuùc baèng öôùc nguyeän nhaén nhuû:
Veà ñaây xaây ñaép moái tình
Moái tình Vieät Nam
Yeâu Meï giaø
Thöông Meï ta
Ñaøn con nhoû
Nhôù yeâu nhau
Ñaøn con nhoû
Nhôù thöông nhau.
Chuyeån sang ca khuùc 19 "Chôùp Beå Möa Nguoàn" ta baét gaëp moät hình aûnh höôùng thöôïng vaø thaêng hoa voâ tieàn tuyeät haäu trong thi giôùi vaø nhaïc giôùi hoaøn vuõ:
Meï cöôøi boác thaønh hôi
Maây töø bieån quyù leân ngoâi trôøi giaø.
Cöù nhö vaäy trôøi maây môû roäng bieån caû noái lieàn thôm ngaùt yeâu thöông, thôm ngaùt tình ngöôøi, thôm ngaùt tình thieân nhieân caây coû, Meï ñaõ thaønh Baø, töø nhöõng chua cay nguùt ngaøn Meï caén raêng chòu ñöïng, thôøi gian goäi toùc traéng phau phau" (2). Meï ñau thöông leân ngoâi Baø hieàn haäu vôùi ca khuùc 20 "Phuø Sa Lôùp Maây Trôøi Cuoán Bay":
Trieàu daâng
Ngoïn soùng theo traêng vaøo bôø
Ngoïn trieàu daâng soùng nhaáp nhoâ
Ñoàng chua roäng nôùi thaønh ta ruoäng meàm
Ñeàn boài cho maùu veà tim
Coù ñaøn chaùu beù nhìn chim ngoaøi trôøi
Maây bay ñeïp laém baø ôi
Laøn maây traéng, cuoän khaép nôi ñôïi chôø
Laøn maây che naéng boán muøa
Hay laø cho nöôùc Meï möa ngoït buøi.
Daân toäc Vieät Nam, Toå quoác Vieät Nam, Meï Vieät Nam, Meï töôïng tröng cho lòch söû gian truaân bi huøng. Nhö vaäy.
Ñeå kheùp baøi naøy, toâi vaãn muoán nhaéc laïi caâu thô cuûa ngöôøi lính xaáu soá kia, caâu thô thoån thöùc naõo neà, höôùng veà queâ nhaø, Queâ Meï, taäp trung ôû ngay hình aûnh ngöôøi Meï:
Giaøy veït goùt, aùo sôøn vaithaám thaám laïnh.
Nhöõng chieàu Tröôøng Sôn, nuùi ñoài coâ quaïnh.
Meï hieàn ôi con troùt nhôù queâ mình!!
Meï hieàn nhö aùnh ñuoác soi saùng löông taâm nhöõng luùc ñi laïc trong bieån söông muø.
Saigon, Vu Lan 2517 (1973)
DOAÕN QUOÁC SYÕ
(1) Teân vôû kòch cuûa Soaïn giaû, Saùng Taïo xuaát baûn 1963
(2) Thô Ñoaøn Vaên Cöø