Nguyeãn Baù Tín trong "Haøn Maëc Töû Anh Toâi" ñaõ cho bieát xuaát xöù va yù nghóa cuûa tieáng keâu Phöôïng Trì:

"Hoâm aáy hai anh em chuùng toâi ñi xem moät cuoán phim Taàu "Hoûa Thieâu Laàu Lieân Töï". Noäi dung laø moät caâu chuyeän kieám hieäp ñöôïc döïng neân trong boái caûnh vua Caøn Long lôïi duïng caùc moân phaùi voõ hieäp ñeå ñaùnh phaù ngoâi chuøa Hoàng Lieân, moät cöù ñieåm quan troïng nhaèm choáng laïi trieàu ñình Maõn Thanh thôøi baáy giôø. Xong traän chieán, Cam Phöôïng Trì, ngöôøi anh huøng loãi laïc phaùi Nga Mi leân ñænh nuùi cao, nhìn xuoáng chieâm ngöôõng chieán coâng ñaõ ñaït. Anh ruøng mình khi thaáy bao baïn beø anh bò taøn saùt. Buoàn raàu, anh quay goùt phi tha6n leân ngoïn nuùi, laáy daø, duøng thuaät phi haønh bay maõi leân cao cho ñeán khi maát daïng.

Moät nöõ hieäp laø Dieäp Tieåu Thanh, voán yeâu meán anh chaïy theo tìm. Tieáng naøng goïi: Phöôïng Trì, Phöôïng Trì... Phöôïng Trì, Phöôïng Trì.. vang doäi khaép nôi maø con phöôïng hoaøng vó ñaïi ñoù khoâng quay trôû laïi. Hai tieán "Phöôïng Trì" aùm aûnh anh Trí moät caùch kì laï say ñaém ñeán noãi ñeâm sau anh ñi moät mình xem chieáu laïi Anh suyùt xoa khen ngôïi lieàn maáy hoâm. Anh noùi: Phöôïng Trì, caùi teân thaät tuyeät, nghe nhö bay leân cao, bay leân cao, hay quaù !" (trang 78-79).

"Anh coù veû raát thích chí khi tìm ñöôïc hai chöõ "Phöôïng Trì"... laïi raát gaàn guõi vôùi bieåu töôïng phöôïng hoaøng cuûa anh" (trang 80):

Nhôù khi xöa ta laø chim phöôïng hoaøng
Voã caùnh bay chín taàn trôøi cao ngaát.

Beethoven ñaõ chöõa beänh baèng nhaïc cho chính ñôùi mình, bieåu tröng qua baûn hoøa taáu soá 6 vôùi töïa ñeà laø "Muïc Ñoàng". Ñang gaëp chuyeän buoàn maø nghe baûn Muïc Ñoàng laø töï nhieân thaáy loøng mình thaûnh thôi haún ra. Haõy nhaäp thaân laøm moät muïc ñoàng daãn ñaøuïn suùc vaät ra caùnh ñoàng coû, coù suoái chaûy roùc raùch, taâm hoàn thanh thaûn ñaày nhöïa soáng, baïn beø nhôûn nhô vui veû. Doøng nhaïc ñoaïn naøy thaät nheï, eâm nhö maây trôøi, ñeïp nhö bôø hoa daïi beân ñöôøng.

Nhöng boãng choác côn maây ñen uøa tôùi phuû kín ngoät ngaït. Saám chôùp haõi huøng. Tieáng nhaïc ñang gaây aán töôïng sôï haõi nhö ñang bò vaát vaøo côn gioâng baõo khuûng khieáp heát ñöôøng thoaùt.

Vaäy maø ôû ñoaïn cuoái nhaïc laïi dieãn leân moät caûnh thaät ngaïc nhieân. Baõo töï nhieân heát, ngöôøi muïc töû hoaøn hoàn reo vui ca khuùc taï ôn, nhö thaáy loøng mình moïc caùnh bay leân moät khung trôøi môùi roäng môû theânh thang.

Thì ra ngheä só laø ngöôøi nhìn thaáy dieãn tieán ba nhòp trong moät vuõ khuùc cuoäc ñôøi. Dieãn tieán naøy khoa chöõa beänh taâm thaàn cuõng ñaõ khaùm phaù ra. Beänh nhaân phaûi ñöôïc höôùng daãn "nhôù" laïi nhöõng luùc sung söôùng ñöôïc aáp uû yeâu thöông trong ñôøi mình. Roài qua giai ñoaïn 2 khoù khaên hôn, laø phaûi nhaän dieän vaø vaät loän vôùi ñieàu khoå taâm voán coá tìm caùch queân ñi. Vaø giai ñoaïn cuoái cuøng laø coù theå "laøm hoøa" laïi vôùi nhöõng ñau khoå ñoù.

Haøn Maëc Töû laïi laø chính hieän thaân cuûa dieãn tieán cuoäc vuõ hoùa xem ra raát maâu thuaãn naøy: töø nhöõng eâm ñeàm thô ñeïp ñeán nhöõng vaät vaõ coâ ñôn beänh cuøi, roài ñöôïc ôn taùc ñoäng tìm laïi nieàm vui nhö moïc caùnh theânh thang, khoâng gì caûn trôû mình ñöôïc nöõa. Ñoù laø tieán trình moïc loâng vuõ, moïc caùnh.

Vaäy thì ñaây cuõng laø con ñöôøng Vieät Nam. Daàm baäp khoå luïy chaúng sao hieåu noåi. Nhöng chæ bieát chaéc moät ñieàu: coù moät Vieät Nam khoå naïn, thì seõ coù moät Vieät Nam phuïc sinh, trong moät dieãn trình lôùn hôn. Coù moät ngöôøi cuøi Haøn Maëc Töû, thì cuõng coù moät thieân taøi Haøn Maëc Töû. Ñoù laø maàu nhieäm cuoäc soáng: côn khoå naïn sinh thaønh.

Tröôøng ca Haøn Maëc Töû laø moät khuùc vuõ vôùi tieán trình moïc caùnh bay leân, hoùa giaûi moïi oan khieân. Ñuùng laø Ñöôøng Vieät coù nghóa laø Vöôït. Vaäy thì tröôøng ca naøy phaûi laø moät Vieät Ñaïo Ca, khuùc haùt treân Ñöôøng Vöôït, ñieäu hoø vöôït ñoài vöôït nöông nhöõng khoå luïy trong cuoäc soáng, maø cuoái cuøng laø caùi cheát "ñi vaøo ngaøn mai" khi "nghe vang tieáng goïi caøn khoân". Vöôït qua bôø höõu haïn sang bôø voâ haïn, vöôït bôø sinh töû, töû sinh, vöôït qua caùi toâi nhoû beù to vo maø vöôn tôùi hoøa nhaäp vaøo caùi "ta" ñaïi theå. Phöông thöùc vöôït caàn ñeán caùnh chim thieâng. Ngaøn mai naøo? Tieáng goïi caøn khoân naøo? Coù phaûi chæ laø moät löïc huùt vuõ truï ñeå tan loaõng vaøo coõi moâng lung môø mòt ñaùng sôï ñeán laïnh ngöôøi, hay laø caûm nghieäm ñöôïc chính Thieân Chuùa "Tình Yeâu rung ñoäng lôøp haøo quang" nhö Haøn Maëc Töõ ñaõ thaáy?

Ñau khoå voán gaén lieàn vôùi kieáp ngöôøi nhö moät ñònh meänh. Coù nhöõng ñau khoå giaûi quyeát ñöôïc, coù nhöõng ñau khoå khoâng theå giaûi quyeát ñöôïc. Ñau khoå laø moät phi lí ñoái vôùi nhöõng ai chaïy troán noù. Ñau khoå laïi laø moät maàu nhieäm mang yù nghóa trong tieán trình chung ñoái vôùi nhöõng ngöôøi coù con maét ñeå maø thaáy nhö Haøn Maëc Töû. Moïi ngöôøi cuõng nhö Nguyeãn Du vôùi khuùc Ñoaïn Tröôøng, duø coù "Taân Thanh" hay "Voâ Thanh" ñeàu phaûi nhaän:

Thaûo naøo khi môùi choân nhau
Ñaõ mang tieáng khoùc ban ñaàu maø ra!

Giaûi quyeát baèng bieän chöùng khoaùc laùc "böôùc tieán taát yeáu cuùa lòch söû" duy vaät, laáy lao ñoäng vinh quang thay Thöôïng Ñeá thì baây giôø ñaõ "chaùy nhaø ra maët chuoät". Nôi Haøn Maëc Töû thì vieäc hoùa giaûi thaät laï luøng: ñöôïc bieán ñoåi do thaàn löïc Tình Yeâu maø cuõng laø cöùu caùnh cuoäc ñôøi. Moät khi ñaõ caûm nghieäm thaáy Chuùa Tình Yeâu, thì laï quaù: "moïi cuø lao troâi noåi xöù meâng moâng, seõ qui tuï thaâu veà trong moät moái". Thì ra tình yeâu môùi laø löïc vuõ hoùa, môùi laø yeáu toá then choát trong loä trình hoùa giaûi cuûa Haøn Maëc Töû. Tình yeâu laø thuoác thaàn vaø laø naêng löïc thaät theo khoa hoïc ngaøy nay, nhö Teilhard de Chardin, moät nhaø thaàn hoïc maø cuõng laø moät nhaø khoa hoïc, ñaõ chöùng nghieäm söùc maïnh laï luøng aáy:

"Moät ngaøy kia, sau khi chuùng ta ñaõ laøm chuû ñöôïc gioù, soùng bieån, thuûy trieàu, vaø troïng löïc, chuùng ta seõ khai môû ñöôïc naêng löïc cuûa tình yeâu; vaø khi ñoù, ñuùng laø laàn thöù hai con ngöôøi khaùm phaù ra löûa".

Con ñöôøng vöôït naøy khoâng coøn do söùc rieâng nhoû beù cuûa mình ñöôïc nöõa, cuõng khoâng do baát cöù suy töôûng cuûa ñaïo naøy ñaïo kia do loaøi ngöôøi tìm ra, maø phaûi do chính "nguoàn thieâng lieâng yeâu chuoäng", söùc maïnh tình yeâu cuûa Chuùa "laø ñöôøng, laø söï thaät vaø laø söï soáng" (Gioan 14:6).

Löûa tình yeâu ñaõ bieán ñoåi Haøn Maëc Töû, ñaõ laøm cho Haøn Maëc Töû moïc caùnh laø chim phöôïng hoaøng theo ñuùng nghóa. Ñoù laø moät thöïc chöùng. Tình yeâu ñoù ñöôïc bieåu hieän qua Ñöùc Meï luoân saün saøng cöùu giuùp khi gaëp nguy khoù:

Maria, linh hoàn toâi ôùn laïnh
Run nhö run thaàn töû thaáy long nhan
Run nhö run hôi thôû chaïm tô vaøng
Nhöng loøng vaãn thaám nhuaàn ôn trìu meán.
Laïy Baø laø Ñaáng tinh tuyeàn thaùnh veïn
Giaøu nhaân ñöùc giaøu muoân hoäc töø bi
Cho t6i daâng lôøi caûm taï phoø nguy
Côn laâm luïy vöøa xaûy ra döôùi theá
Toâi caûm ñoäng röng röng hai haøng leä.

Trong "Haøn Maëc Töû Anh Toâi", Nguyeãn Baù Tín ñaõ cho bieát lyù do nhöõng thay ñoåi laï luøng chöùa chaát nhieàu bí aån nôi Haøn Maëc Töû:

"Anh Trí laø moät ngöôøi bình thöôøng nhö moïi ngöôøi, ñoâi khi coøn taàm thöôøng trong nhöõng côn "hæ, noä, aùi, oá, laïc" trong cuoäc ñôøi. Theá nhöng caùi gì ñaõ xaûy ñeán, bieán ñoåi anh trôû thaønh khoù hieåu nhö vaäy?

Toâi ñaõ töøng theo doõi nhöõng ham meâ, nhöõng dieãn tieán taâm traïng, nhöõng thay ñoåi tính tình, trong nhöõng naêm ôû gaàn anh, neân khoâng theå khoâng xem ñoù laø moät ñieàu laï luøng. Theo toâi bieán coá anh xuyùt cheát ñuoái ôû bôø bieån Qui Nhôn laø yeáu toá quyeát ñònh cuoäc thay ñoåi aáy. Moãi laàn nhôù laïi, toâi vaãn coøn sôï haõi vì thaáy anh khoâng coøn gioáng anh nöõa, anh khaùc laï h83n ñi vôùi ñoâi maét laïc thaàn. Caûnh töôïng ñoù aùm aûnh toâi maõi. Toâi tin anh ñaõ ñöôïc ôn cöùu trôï laï luøng cuûa Ñöùc Me,æ vaø bieán coá treân ñaõ aûnh höôûng saâu ñaäm ñeán ñöôøng höôùng saùng taùc cuûa anh.

Khaû naêng caûm thuï teá nhò trong vaên chöông, trong aâm nhaïc ñeàu baét ñaàu töø ñoù, töø luùc anh soáng thu hình laïi caû taâm hoøn laãn theå xaùc ngöôïc vôùi nhöõng ham muoán doài daøo ñaõ coù saün töø baåm sinh. Ñang boàng boät noâng noåi ñaày söùc soáng, ñi töø ham meâ naøy ñeán ham meâ kia, boãn ñoät nhieân anh döøng laïi, roài chìm vaøo moät traïng thaùi ñaêm chieâu ñeán xuaát thaàn. Hieän töôïng ñoù ñaõ ñeán vôùi anh moät caùch thình lình, nhö chôùp loøa saùng choùi, khieán anh ngaát ñi, ngô ngaùc muø mòt, ñeå roài bieán caûi anh hoaøn toaøn". (trang 113-114).

Tìm ñöôøng vöôït, hoùa giaûi oan khieân Vieät Nam vaø cuûa moãi ngöôøi, Phaïm Duy ñaõ töø ñaïo ca vöôït tôùi thieàn ca. Roài töø thieàn ca vöôït tôùi Tröôøng ca Haøn Maëc Töû, haùt thaùnh ca treân ñöôøng veà coõi aùnh saùng muoân naêm. Oaâng Traàn Vaên Aaân ñaõ nhaän xeùt veà taùc phaåm môùi naøy: "Phaïm Duy ñaõ vöôït Phaïm Duy veà moïi maët, noäi dung, chuû ñeà, hình thöùc, nhaïc thuaät. Tröôøng ca Haøn Maëc Töû laø bieåu kieán cuûa Phaïm Duy veà cuoäc ñôøi, veà ñaát nöôùc, veà tình yeâu, veà con ngöôøi vaø veà Thöôïng Ñeá. Noù laø moät löïa choïn phuø hôïp nhaát, maõnh lieät nhaát. Phaïm Duy möôïn Haøn Maëc Töû ñeå noùi leân caùi ñau khoå toät cuøng cuûa moät kieáp ngöôøi... maø chæ coù Ñaïo, coù Thöôïng Ñeá môùi cöùu roãi ñöôïc thoâi". "Vaøo luùc xeá chieàu cuûa cuoäc ñôøi, Phaïm Duy môùi daønh caû moät tröôøng ca ñeå xöng tuïng moät thi só loãi laïc, ñoàng thôøi cuõng laø ñeå vinh danh Thieân Chuùa. Nhö vaäy laø con ngöôøi ngheä só maø ai cuõng töôûng laø voâ ñaïo, ñaõ töøng vaøo nhaïc vôùi tieáng chuoâng chuøa, nay laïi muoán ñoùng laïi söï nghieäp cuûa mình baèng tieáng chuoâng nhaø thôø vaø baèng nhöõng lôøi ca vinh danh Ñöùc Meï Maria" (Ngöôøi Vieät ngaøy 7 thaùng 12.1993).

Ñoái vôùi nhaïc só Phaïm Duy, thì hình aûnh Ñöùc Maria "Baø raát nhieàu pheùp laï" thaät deã caûm vaø thaät gaàn guõi.

Ngöôøi ngoaïi quoác thöôøng nhaän raèng ngöôøi Vieät mình coù loøng suøng kính Ñöùc Meï Maria moät caùch ñaëc bieät, coù theå vì trong tieàm thöùc ñaõ coù saün hình aûnh chim Aaâu toå maãu bay suoát lòch söû. Ñöùc Maria laø bieåu hieän cuûa tình yeâu Thieân Chuùa, laø hieän thaân nguoàn "aùnh saùng muoân naêm", laø chim tieân, chim "Phöôïng Trì" theo ngoân ngöõ rieâng cuûa Haøn Maëc Töû trong hình aûnh Ñöùc Meï Bay Leân Trôøi.

Ba baøi cuoái cuûa Tröôøng Ca Haøn Maëc Töû laø nhöõng khuùc "nhaïc thieâng lieâng" naâng hoàn nhöõng ñöùa con ñöôïc "no roài ôn vuõ loä hoøa chan" , thaønh "thaùnh theå keát tinh", coù theå vöôït thoaùt voøng heä luïy nghieät ngaõ maø bay boång vaøo coõi "ngôøi choùi vaïn haøo quang":

Saùng voâ cuøng, saùng laùng caû moïi mieàn
Khoâng u toái nhö coõi loøng ma quæ
Vì coù Ñaáng Haèng Soáng haèng ngöï trò
Nhaïc thieâng lieâng doàn troåi khaép u linh.

Trong "Haøn Maëc Töû Anh Toâi", Oaâng Nguyeãn Ba Tín ñaõ nhaän ra nguoàn caûm höùng cuûa anh mình phaùt sinh töù loøng Ñöùc Maria laø chính Ngoâi Hai Thieân Chuùa ra ñôøi:

Hôõi söù thaàn Thieân Chuùa Gabriel
Khi Ngöôøi xuoáng truyeàn tin cho Thaùnh Nöõ
Ngöôøi coù nghe xoân xao muoân tinh tuù?
Ngöôøi coù nghe naùo ñoäng caû muoân trôøi?
Ngöôøi coù nghe thô maàu nhieäm ra ñôøi
Ñeå ca tuïng baèng höông hoa saùng laùng
Baèng traøng haït baèng höông hoa chieáu raïng
Moät ñeâm xuaân laø raát ñoãi anh linh.

"Anh nguyeän ñöôïc taâm tö trong saùng ñeå lôøi thô bieán thaønh "muoân kinh troïng theå":

Ñaây roài, ñaây roài, chuoãi ngoïc vaøng kinh
Thô caàu nguyeän laø thô quaân töû yù
....
Taáu laïy Baø, laïy Baø ñaày ôn phöôùc
Cho tình toâi nguyeân veïn töïa traêng raèm
Thô trong traéng nhö moät khoái baêng taâm
Luoân luoân reo trong hoàn, trong maïch maùu.

"Ave Maria! Reo nhö chaâu ngoïc, thôm tho nhö hoa höông, saùng laùng nhö thaát baûo, laøm xoân xao tinh tuù, naùo ñoäng muoân trôøi vaø vaïn vaät. Ave Maria ! Nguoàn voâ taän maø "Thô toâi bay suoát moät ñôøi chöa thaáu". Chöa bao giôø anh bieåu loä ñöôïc heát tieân phong ñaïo coát nhö trong baøi Ave Maria. Anh noùi ñoù laø baøi thô ñaéc yù nhaát trong cuoäc ñôøi anh"(trang 83).

Öôùc voïng bay vöôït thoaùt leân khoûi hieän traïng nghieät ngaõ voán naèm trong tieàm thöùc chung cuûa nhaân loaïi. Ai maø chaúng moät laàn mô thaáy mình ñang bay. Ñaëc bieät hình aûnh naøy naèm trong maùu ngöôøi Vieät vôùi truyeän thieâng chim tieân ñeû ra moät traêm tröùng nôû ra moät ñaøn chim con. Nhöõng ñöùa con naøy cuõng taäp bay theo meï leân nuùi, maø ñöùa con ñieån hình laø chuù beù laøng Phuø Ñoång bay leân nuùi Soùc Sôn.

Tín ñieàu Ñöùc Meï hoàn xaùc Leân Trôøi vôùi leã möøng ngaøy 15 thaùng 8 laø moät toân vinh cao ñoä ñoái vôùi Ñöùc Maria töø thaân xaùc con ngöôøi coù theå vöôn leân voâ haïn. Ñoù cuõng laø leã xaùc quyeát phaåm giaù con ngöôøi voán coù theå bay leân nhö chim phöôïng laø moät bieåu töôïng, maø khoa uyeân taâm hoïc ngaøy nay ñang tìm caùch khai trieån.

Loøng suøng kính Ñöùc Meï trong nghóa naøy cuõng chính laø loøng xaùc quyeát veà chính mình. Loøng suøng kính Ñöùc Meï laø moät trong nhöõng neùt noåi nhaát cuûa truyeàn thoáng Coâng Giaùo Vieät Nam, qua chöùng tích cuûa Caùc Thaùnh Töû Ñaïo Vieät Nam vôùi thaùnh Duõng Laïc laø con chim ñaàu ñaøn. Khoâng vò naøo maø khoâng ñöôïc nhaéc ñeán vieäc caàm traøng chuoãi trong tay trong nhaø tuø cuõng nhö khi ra phaùp tröôøng. Vì chaéc chaén:

Ñaây roài, ñaây roài, chuoãi ngoïc vaøng kinh
Thô caàu nguyeän laø thô quaân töû yù

nhö Haøn Maëc Töû caûm nghieäm, laøm phöông caùch giuùp moïc caùnh bay leân ñöôïc theo chim meï.

Thaùnh Leâ Baûo Tònh ñaõ noùi: "Ñöùc Meï chaúng coù theå chuoäc toäi cho ta ñöôïc, song nhöõng ôn Chuùa ban cho ta thì laïi qua tay Ñöùc Meï... Ai kính meán Ñöùc Meï thaät loøng thì Ñöùc Meï seõ môû loøng cho ngöôøi aáy kính meán Ñöùc Chuùa Trôøi nöõa".